Portör Muayenesi Kaldırıldı mı? Restoran ve Kafe Çalışanı Sağlık Raporu Rehberi

Evet, gıda ve toplu tüketim yerlerindeki çalışanlar için düzenli portör muayenesi mantığı terk edildi. 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu'nun 126. maddesi 2011'de 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirildi. Güncel metin, gıda üretim ve satış yerleri ile toplu tüketim yerlerinin (restoran, kafe, yemekhane gibi) sahiplerine ve işletenlerine çalışanlarına hijyen eğitimi aldırma, eğitimi almış kişileri çalıştırma yükümlülüğü getirir. Çalışanlar da bu eğitimi almakla yükümlüdür.

Bu çerçevenin uygulama kuralları, Sağlık, İçişleri ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık bakanlıklarınca birlikte çıkarılan Hijyen Eğitimi Yönetmeliği (Hygiene Training Regulation) ile belirlendi (Resmî Gazete, 5 Temmuz 2013, sayı 28698). Yani "portör muayenesi" ifadesi bugün bir sağlık raporu türü olarak değil, eski düzenin adı olarak anılır.

Hijyen Eğitimi Yönetmeliği'ne göre restoranlar ve benzeri gıda hizmeti verilen yerler perakende iş yeri sayılır ve kapsamdadır. Temel kurallar şöyledir:

• •Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü'nün verdiği belgeye sahip olmayan kişi bu iş yerlerinde çalıştırılamaz (m.5).
• •Çalışanların eğitim alması ve belgeli çalıştırılması konusunda birinci derecede sorumlu iş yeri sahibi ve işletendir. Bizzat çalışan işletme sahibi de eğitimi almak zorundadır (m.5).
• •Eğitim en az sekiz saattir; kurs bitirme belgesi e-yaygın sistemi üzerinden verilir (m.6).
• •Belge, kişi hizmet verdiği sürece geçerli kabul edilir; belgeyi her yıl yenilemek gerekmez (m.6).

Gıda Hijyeni Yönetmeliği (Food Hygiene Regulation, Resmî Gazete 17 Aralık 2011, sayı 28145) ayrıca gıda işletmecisinin personelin işine uygun hijyen eğitimi almasını sağlamasını ister. Bu iki düzenleme birbirini tamamlar; işletmenin bakacağı ilk belge hijyen eğitimi belgesidir.

Sağlık raporu tarafında bugün asıl işleyen kural budur. Hijyen Eğitimi Yönetmeliği m.9'a göre aşağıdaki durumdaki kişiler, iyileştiklerini ya da bulaştırıcılığın olmadığını raporla belgeleyene kadar bu iş yerlerinde çalışamaz ve çalıştırılamaz:

• •Gıda ile taşınabilen bir hastalığı olanlar, bu hastalığın taşıyıcısı olanlar ve ishali bulunanlar.
• •Vücudun görünür yerlerinde açık veya enfekte yara, deri enfeksiyonu ve halkta tiksintiye yol açabilecek deri lezyonu bulunanlar; cüzzam, frengi ve verem hastalığına yakalananlar.
• •Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliği'nde yer alan, hijyen ilkelerine uyulmadığında halk sağlığı açısından sorun doğurabilecek hastalığı olanlar.

Çalışan, hastalığını işverene bildirmekle yükümlüdür (m.9/2). Çalışmaya dönüş için tabip veya uzman tabip raporu gerekir; rapor hastalığın iyileştiğini ya da bulaştırıcılığın bulunmadığını göstermelidir (m.10). Aynı kural kanun metninde de yer alır: 1593 sayılı Kanun'un 126. maddesi, bulaşıcı hastalığı belgelenenlerin raporla iyileşme belgelenene kadar çalışamayacağını söyler.

Gıda Hijyeni Yönetmeliği'nin 17. maddesi de aynı yönde: gıda ile taşınabilen bir hastalığı, enfekte yarası, deri enfeksiyonu, ağrısı veya ishali gibi şikâyeti olan ve bulaştırma ihtimali bulunan kişinin gıdayla temasına, gıdayı işlemesine ve gıdanın işlendiği alanlara girmesine izin verilmez. Pratik karşılığı: ishali olan bir mutfak çalışanı ya da yüzünde enfekte yarası olan bir kasiyer-barista, raporsuz da olsa gıda alanından uzaklaştırılmalıdır.

Gıda sektörüne özel sağlık raporu kalksa da her işveren için geçerli olan genel bir yükümlülük sürer. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 15. maddesine göre işveren çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmasını sağlar. İşe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası ya da meslek hastalığı sonrası dönüşte (çalışan talep ederse) ve iş devam ettiği sürece Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla sağlık muayenesini yaptırmak zorundadır.

• •Periyodik muayene sıklığı tehlike sınıfına göre belirlenir. İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'e göre en geç az tehlikeli işlerde beş yılda bir, tehlikeli işlerde üç yılda bir, çok tehlikeli işlerde yılda bir yapılır; işyeri hekimi gerekli görürse süre kısaltılabilir.
• •Tehlike Sınıfları Tebliği Ek-1'e göre lokantalar ve kafeler genellikle az tehlikeli sınıftadır. Bar, meyhane, gazino gibi bazı eğlence odaklı iş kolları tehlikeli sınıfta yer alabilir. İşletmenizin NACE koduna ve sicil kaydınıza göre kendi sınıfınızı teyit edin.
• •Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (m.15/2).
• •Raporlar kural olarak işyeri hekiminden alınır; 50'den az çalışanı olan ve az tehlikeli işyerleri için kamu hizmet sunucuları veya aile hekimlerinden de alınabilir (m.15/3).
• •Sağlık gözetiminin maliyeti işverene aittir, çalışana yansıtılamaz (m.15/4). Çalışanın sağlık bilgileri gizli tutulur (m.15/5).

Hijyen Eğitimi Yönetmeliği m.11'e göre bu iş yerlerinin izin, onay, kayıt, ruhsatlandırma gibi işlemlerini yürüten bakanlık veya mahalli idare (örneğin belediye ya da Tarım ve Orman il/ilçe müdürlüğü), belge ve hastalık kurallarına uyulup uyulmadığını denetler. İş sağlığı ve güvenliği tarafında ise Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri denetim yapar. Denetimde pratikte şunlar sorulur:

• •Her çalışanın hijyen eğitimi belgesi (çalışan sayısı kadar belge).
• •Çalışmaya engel hastalığı olan personelin çalıştırılmadığı; dönüşte tabip raporu alındığı.
• •İşe giriş sağlık muayenesi formları ve periyodik muayene takvimi.
• •Gıda alanında temiz kıyafet, el hijyeni ve yara bandı gibi kişisel hijyen uygulamaları.

Önemli bir ayrıntı: eksik belge ya da kurala aykırı çalışan her kişi için ayrı bir aykırılık sayılır; yani on çalışanın belgesi eksikse tek değil on ayrı işlem yapılır. Yaptırım, 1593 sayılı Kanun'un 282. maddesindeki idari para cezasıdır. Tutarlar yeniden değerleme ile güncellendiği için bu rehberde rakam yazmıyoruz; güncel tutar için resmî duyuruya bakın.

Belediye ruhsatı ile hijyen belgesi birbirinin yerine geçmez. Ruhsat işyerinin açılış ve çalışma iznidir; hijyen belgesi çalışanın kişisel yeterliliğidir. Ruhsatı veren idare aynı zamanda belge kontrolünü yaptığı için ruhsatlı işletmede de belgesiz çalışan tespit edilirse işlem yapılır. İşletmenizin durumunu belediyenize ve mali müşavirinize teyit ettirmenizi öneririz.